Hạ khô thảo là vị thuốc được sử dụng từ lâu đời trong Đông y. Ngày nay, hạ khô thảo được dùng để bào chế sản phẩm Hạ Áp Ích Nhân.
Vị thuốc hạ khô thảo
Hạ khô thảo có tên khoa học là Prunella vulgaris L., thuộc họ Hoa môi - Lamiaceae.
Cây hạ khô thảo
Hạ khô thảo là loài cây thảo, sống nhiều năm, cao 20-40 cm, có thể tới 70cm, thân vuông, màu tím đỏ, có lông. Lá mọc đối, hình trứng hay hình ngọn giáo, dài 1,5-5cm, rộng 1-2,5 cm mép hoặc hơi khía răng. Cụm hoa bông gồm nhiều xim co ở đầu cành, dài 2-6cm; lá bắc có màu tím đỏ ở mép; hoa nhỏ, màu lam đậm hay tím nhạt, có cuống ngắn; đài hình ống có 2 môi; tràng đều chia 2 môi, môi trên dựng đứng, vòm lên như cái mũ, môi dưới 3 thuỳ, thuỳ giữa lớn hơn, có răng; nhị 4, thò ra ngoài tràng hoa. Quả bế nhỏ, cứng, có 4 ô. Mùa hoa tháng 4-6, quả tháng 7-8.
Hạ khô thảo là loài cây của các vùng Âu, Á ôn đới, phân bố ở Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và nhiều nước châu Âu. Ở nước ta, chỉ gặp loài này ở một số vùng núi ẩm mát như Sapa (Lào Cai), Tam Đảo (Vĩnh Phú), Mẫu Sơn (Lạng Sơn)...
Có thể nhân giống hạ khô thảo bằng hạt. Sau khi trồng 75-90 ngày, cây ra hoa. Khi nào hoa ngả sang màu nâu, thì thu hái phần ngọn cây mang hoa, mang về phơi hoặc sấy nhẹ đến khô.
Theo Đông y thì hạ khô thảo vị đắng, tính hàn; có tác dụng lợi tiểu mát gan, sát trùng, tiêu độc, có tác giả cho là nó thanh hoả minh mục, tán kết tiêu thũng. Hạ khô thảo thường được dùng trị đau mắt hay chảy nước mắt, tràng nhạc (lao hạch), bướu cổ, sưng vú, viêm tử cung và âm hộ, gan mật nhiệt, huyết áp cao; viêm thần kinh da, lở ngứa mụn nhọt, hắc lào, vẩy nến, tiểu tiện ít không thông. Ngày dùng 6-12g, dạng thuốc sắc; dùng riêng hoặc phối hợp với các vị thuốc khác.
Hoa hạ thảo khô nở rất đẹp
Còn theo y học hiện đại thì hạ khô thảo chứa alcaloid tan trong nước, muối vô cơ, tinh dầu, chất đắng. Muối vô cơ chủ yếu là kali chlorua; tinh dầu chứa d-camphor, d-fenchon vết của alcol fenchylic; chất đắng là prunellin. Ở Pháp, người ta đã xác định trong cây có nhựa chất đắng, tanin, tinh dầu, chất béo, lipase, một glucosid tan trong nước (0,70g/kg cây khô) và một saponosid acid (1,10g).
Món ăn, bài thuốc hay từ hạ khô thảo
Chữa tràng nhạc, lở loét: Hạ khô thảo 200g sắc đặc, uống trước bữa ăn 2 giờ. Hoặc dùng hạ khô thảo 8g, cam thảo 2g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày.
Thông tiểu tiện: Hạ khô thảo 8g, hương phụ 2g, cam thảo 1g, nước 300ml, sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày.
Chữa cao huyết áp: Hạ khô thảo rửa sạch, phơi khô, tán nhỏ 40g, sắc lấy nước, chia 2 lần uống trong ngày, sau hai bữa cơm. Uống liên tục 10 ngày, nghỉ 7 ngày, rồi uống tiếp tục như thế từ 2-4 đợt tuỳ bệnh nặng nhẹ. Hoặc dùng hạ khô thảo, bồ công anh, hạt muồng ngủ sao, mỗi vị 20g; hoa cúc, lá mã đề, mỗi vị 12g, sắc uống.
Trị lao hạch cổ chưa vỡ, bướu giáp trạng đơn thuần, viêm gan, viêm vú tắc sữa: Hạ khô thảo 125 - 250g sắc uống hoặc dùng hạ khô thảo nấu cao mà uống.
Trị lao hạch: Jạ khô thảo 12g, cam thảo 4g sắc uống ngày 1 thang, liên tục 20 - 30 ngày.
Trị lao hạch, viêm tuyến sữa: Hạ khô thảo 20g, huyền sâm 12g, thổ bối mẫu 12g sắc uống.
Thảo dược hạ khô thảo
Trị đau nhức mắt do nhiệt ở gan: Hạ khô thảo 62,5g, chích thảo 20g, hương phụ tử 62,5g. Hai vị tán thành bột, ngày uống 3 lần, mỗi lần 12g, uống với nước.
Trị viêm màng tiếp hợp: Hạ khô thảo 62,5g, bồ công anh 62,5g, tang diệp 12g, xa tiền thảo 12g, dã cúc hoa 12g sắc uống.
Trị đau đầu do tăng huyết áp: Hạ khô thảo tươi 62g, hy thiêm thảo 62g, dã cúc hoa 62g, sắc uống.
Trị tăng huyết áp gây đau đầu, đỏ mặt: Hạ khô thảo 20g, cúc hoa 12g, mẫu lệ sống 32g, thạch quyết minh sống 32g, xuyên khung 4g, mạn kinh tử 4g sắc uống.
Cháo bồ công anh, hạ khô thảo: Bồ công anh 30g, hạ khô thảo 20g, gạo tẻ 60g. Sắc hay hãm bồ công anh và hạ khô thảo lấy nước bỏ bã. Lấy nước sắc và gạo nấu cháo, khi ăn cho thêm đường trắng đủ ngọt. Dùng một đợt 3 - 5 ngày. Dùng trong các trường hợp viêm kết giác mạc cấp (đau mắt đỏ), xuất huyết kết giác mạc, mụn nhọt, viêm vú tắc sữa, lao hạch.
Cháo câu kỷ tử, hạ khô thảo: Hạ khô thảo 20g, gạo tẻ 30g, câu kỷ tử 15g. Hạ khô thảo sắc lấy nước, bỏ bã, để riêng. Cho gạo tẻ và kỷ tử vào nấu cháo, khi được cháo, cho nước hạ khô thảo vào sôi đều, ăn ngày 1 lần, liên tục trong 15 ngày. Dùng hỗ trợ điều trị các trường hợp lao mào tinh hoàn (hay gặp ở thanh niên 20 - 35 tuổi).
Hạ Áp Ích Nhân
Hạ Áp Ích Nhân được bào chế từ các thành phần thảo dược như: Cao khô huyền sâm, cao khô Địa long, cao khô Hạ khô thảo, cao khô Hà thủ ô chế, cao khô Câu đằng, cao khô Táo nhân.
Hạ Áp Ích Nhân
Hạ Áp Ích Nhân hỗ trợ điều trị bệnh cao huyết áp, người ít ngủ, chóng mặt, ù tai, đau đầu khi căng thẳng. Dùng cho người cao huyết áp, gười ít ngủ, hay mơ, chóng mặt, ù tai, đau đầu khi căng thẳng.
Xem thêm chi tiết và đặt mua sản phẩm Hạ Áp Ích Nhân tại đây.
Bùi Việt Thắng (tổng hợp)
