Xuyên khung là vị thuốc quý được Đông y sử dụng để điều trị một số chứng bệnh của phụ nữ, được dùng trong bào chế thực phẩm chức năng Bảo Xuân.
Vị thuốc xuyên khung
Xuyên khung có tên khoa học là Ligusticum wallichii Franch, thuộc họ Hoa tán – Apiaceae. Xuyên khung là loài cây thảo sống nhiều năm. Thân rỗng hình trụ, cao 40-70cm; mặt ngoài có đường gân dọc nổi rõ. Lá mọc so le, kép 2-3 lần, cuống lá dài 9-17cm, phía dưới ôm lấy thân, 3-5 đôi lá chét có cuống dài, phiến rạch sâu. Cụm hoa tán kép, mỗi tán 10-24 hoa có cuống phụ ngắn chừng 1cm. Hoa nhỏ màu trắng. Quả bế đôi hình trứng. Mùa hoa tháng 7-8, quả tháng 8-9.
Hình dáng cây xuyên khung
Xuyên khung có nguồn gốc từ Trung Quốc, ta nhập trồng ở nơi khí hậu mát thuộc các tỉnh Lào Cai, Vĩnh Phú, Hà Giang, Lai Châu, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lâm Ðồng, Kon Tum. Trồng bằng hạt hoặc bằng mầm rễ vào tháng 1-2; đến tháng 11 năm sau (trồng được hai năm), khi thấy cây đã trụi hết lá, chỉ còn vài lá ngọn thì thu hoạch. Ðào củ, cắt bỏ rễ và cuống, cành lá, phơi nắng hoặc sấy nhẹ đến thật khô. Củ thường có vỏ ngoài đen vàng, thái lát ra thấy vàng trắng, mùi thơm đặc biệt, chắc, nặng. Khi dùng đem rửa sạch, ủ 2-3 ngày đêm (hoặc có thể đồ trong 3 giờ) cho mềm. Thái lát hoặc bào mỏng 1-2mm, phơi khô hoặc sấy nhẹ, rồi sao thơm, hay tẩm rượu 1 đêm rồi sao qua.
Theo y học cổ truyền, xuyên khung có vị cay thơm, tính ấm; có tác dụng khư phong hoạt huyết, hành khí chỉ thống.
Còn theo nghiên cứu của y học hiện đại, thành phần hoa học trong xuyên khung gồm có: alcaloid bay hơi, tinh dầu chứa ferulic acid, 4 hydroxy -3- butylphthalide, senkyunolide, ligustilide, tetramethylpyrazine, chuanxiongol, sedanic acid… Các bác sỹ thường dùng xuyên khung chữa kinh nguyệt không đều, bế kinh đau bụng, ngực bụng đầy trướng, nhức đầu, cảm mạo, phong thấp tê đau.
Bài thuốc hay từ xuyên khung
Chữa phụ nữ hành kinh đau bụng, kinh chậm kỳ, màu sắc nhạt và sau khi sinh đau dạ con: Xuyên khung, đương quy đều 10g, sắc uống.
Xuyên khung sau khi đã qua sơ chế
Trị sau khi sinh máu bầm không tan, rong huyết choáng váng: Xuyên khung, đương quy, thược dược mỗi thứ dùng liều lượng bằng nhau. Tán mịn, mỗi lần lần uống 12g. Hoặc đổ 200ml nước sắc còn 100ml, bỏ bã uống nóng.
Trị đau đầu do can uất hay đau đầu sau khi sinh; khí huyết bất hòa, thổ huyết, nục huyết: Xuyên khung 50g, hương phụ 120g. Tán mịn, mỗi lần uống 6g.
Trị xuất huyết tử cung do rối loạn chức năng: Xuyên khung 25g, rượu trắng 30ml, nước 250ml, sau khi ngâm 1 giờ thì đậy nắp dùng lửa nhỏ để tiềm rồi chia uống 2 lần. Với người không uống được rượu, có thể chỉ tiềm với nước. Sau 3 – 5 ngày sẽ cầm máu. Người bệnh hơi lâu, sau khi đã cầm máu có thể giảm liều dùng tiếp trong 8 – 12 ngày để củng cố thêm hiệu quả.
Trị phụ nữ có thai trong bụng đau: Xuyên khung 8g, a giao 8g, cam thảo 8g, ngải diệp 8g, đương quy 12g, thược dược 16g, thục địa 24g, sắc uống.
Làm sạch máu bầm sau khi sinh: Đương quy 32g, xuyên khung 12g, đào nhân 14 hột (bỏ vỏ và đầu nhọn), hoắc hương 2g, chích thảo 2g, sắc uống.
Xuyên khung rất tốt cho phụ nữ trong thời kỳ hành kinh
Kinh bế, kinh nguyệt không đều, sinh khó, nhau thai không ra: Xuyên khung 10g, ích mẫu 15g, sung úy tử 8g, đương quy 10g, bạch thược 10g, sắc uống.
Sau khi sinh ngực và bụng đau: Xuyên khung 40g, quế tâm 40g, mộc hương 40g, đương quy 40g, đào nhân 40g. Tán bột, mỗi lần uống 4g với rượu nóng.
Chữa phong thấp viêm khớp phát sốt ớn lạnh, đau nhức: Xuyên khung, bạch chỉ, ngưu tất đều 12g, hoàng đằng 8g, sắc uống.
Chữa nhức đầu, chóng mặt: Xuyên khung 6g, tế tân 2g, hương phụ 3g, nước 300ml. Sắc còn 100ml chia 3 lần uống trong ngày.
Điều trị chứng loãng xương: Xuyên khung 100g tán mịn, dùng đắp nóng tại chỗ, đắp vài lần, thấy triệu chứng giảm nhẹ.
Thực phẩm chức năng Bảo Xuân
Bảo Xuân được bào chế từ các thành phần thảo dược như: Tinh chất mầm đậu nành, xuyên khung, collagen tự nhiên, bạch thược, lô hội, thục địa, nhân sâm, đương quy, phụ liệu vừa đủ 1 viên nang.
Thực phẩm chức năng Bảo Xuân
Giúp da giữ được sự đàn hồi, căng mịn, tươi nhuận tự nhiên; cân bằng hormone sinh dục nữ, giúp cơ thể khỏe mạnh tự nhiên, sinh lý sung mãn, tăng tiết dịch âm đạo, kéo dài tuổi xuân.
Xem thêm chi tiết và đặt mua thực phẩm chức năng Bảo Xuân tại đây.
Bùi Việt Thắng (tổng hợp)
