Loãng xương đang là vấn đề mang tính toàn cầu, bệnh có thể gây nên những biến chứng như gãy lún cột sống, gãy cổ xương đùi…
Loãng xương là gì?
Loãng xương (còn được gọi xốp xương hay thưa xương) là một bệnh lý của hệ thống xương làm giảm tỷ trọng khoáng chất của xương (Bone Mineral Density – BMD) hay giảm trọng lượng của một đơn vị thể tích xương. Đây là hậu quả của sự suy giảm các protein và các khoáng chất của bộ xương, khiến cho sức chống đỡ và chịu lực của xương giảm đi, xương sẽ trở nên mỏng manh, dễ gãy, dễ lún và dễ xẹp, đặc biệt ở các vị trí chịu lực của cơ thể như: cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay… Nói đơn giản hơn, loãng xương là tình trạng xương mỏng manh và yếu đến mức rất dễ gãy khi bị chấn thương dù rất nhẹ, thậm chí có thể gãy tự nhiên không do chấn thương.
Bệnh loãng xương còn được gọi là thưa xương
Xương người được cấu tạo bởi các bè xương liên kết với nhau thành một mạng lưới, tạo nên độ vững chắc của xương. Ở người bình thường, các bè xương xếp dày đặc, độ dày của mỗi bè xương khá lớn.
Có hai quá trình đồng thời xảy ra và tác động trực tiếp lên xương của con người là tạo xương và hủy xương. Khi con người ta còn trẻ, quá trình tạo xương chiếm ưu thế, xương ngày một phát triển, các bè xương ngày càng to ra, ngày càng cứng chắc. Đến tuổi trưởng thành, hai quá trình tạo xương và hủy xương cân bằng với nhau, xương luôn luôn cứng chắc, xương cũng như người tràn đầy sinh lực. Rồi đến tuổi già, hủy xương thắng thế, tạo xương càng ngày càng lép vế. Hậu quả là các bè xương mỏng lại, bớt chắc khỏe, số lượng bè xương cũng giảm hẳn, tạo ra các khoang rỗng bên trong xương nên người ta hay gọi là xốp xương hoặc loãng xương.
Xương bị loãng yếu hơn rất nhiều so với xương không bị loãng. Trong dân gian có một từ rất hình tượng để chỉ tình trạng loãng xương, đó là “mục xương”. Loãng xương là bệnh thường gặp nhất trong các bệnh lí về xương. Bệnh hay gặp ở phụ nữ hơn ở đàn ông. Tỉ lệ mắc bệnh ở phụ nữ so với đàn ông là khoảng gấp 3 lần.
Phụ nữ dễ mắc bệnh loãng xương hơn nam giới
Hiện nay, loãng xương đang được coi là một “bệnh dịch âm thầm”, lan rộng khắp thế giới, ngày càng có xu hướng gia tăng và trở thành gánh nặng cho y tế cộng đồng. Dự báo tới năm 2050, toàn thế giới sẽ có tới 6,3 triệu trường hợp gãy cổ xương đùi do loãng xương, và 51% số này sẽ ở các nước châu Á, nơi mà khẩu phần ăn hàng ngày còn rất thiếu canxi, và việc chẩn đoán sớm, điều trị tích cực bệnh loãng xương còn gặp rất nhiều khó khăn.
Nguyên nhân gây loãng xương
Có rất nhiều nguyên nhân gây ra bệnh loãng xương. Tuy nhiên có thể tới một số nguyên nhân chủ yếu sau:
Khối lượng xương đỉnh: Là khối lượng của mô xương lúc kết thúc giai đoạn trưởng thành. Trong quá trình phát triển, sự tạo xương lớn hơn sự mất xương, khối lượng xương tăng dần để đạt tới giá trị tối đa được gọi là khối lượng xương đỉnh. Thường tốc độ hình thành xương cao ở xung quanh tuổi dậy thì, đạt độ đỉnh ở tuổi 30. Khối lượng xương đỉnh ở tuổi trưởng thành là một trong những yếu tố quyết định khối lượng xương của cơ thể. Hai yếu tố quan trọng quyết định sự khác nhau của khối lượng xương đỉnh là yếu tố di truyền và mức canxi trong chế độ ăn.
Cân nặng và chiều cao: Ở những người nhẹ cân, sự mất xương xảy ra nhanh hơn và tần suất gãy cổ xương đùi và xẹp đốt sống do loãng xương cao hơn. Ngược lại, cân nặng cao là một yếu tố bảo vệ cơ thể khỏi tình trạng mất xương thông qua việc tăng tạo xương. Cũng như cân nặng, chiều cao cũng ảnh hưởng đến mật độ xương. Những người tầm vóc nhỏ có khối xương thấp hơn nên dễ có nguy cơ loãng xương.
Chế độ dinh dưỡng cũng ảnh hưởng rất lớn đến bệnh loãng xương
Yếu tố dinh dưỡng: Dinh dưỡng ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng của bộ xương. Như trên chúng tôi đã trình bày chế độ ăn không đầy đủ canxi sẽ ảnh hưởng đến sự đạt được đỉnh cao của khối xương và sự mất xương sau này. Có nhiều nghiên cứu đã chứng minh với hai ly sữa giàu canxi mỗi ngày có tốc độ mất xương chậm hơn rõ rệt so với không uống sữa. Ở những nước đang phát triển, chế độ ăn quá giàu chất đạm không tương xứng với lượng canxi được đưa vào cơ thể là một trong những nguyên nhân làm giảm khối lượng xương. Thói quen uống rượu, hút thuốc lá cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng tới khối lượng xương.
Yếu tố vận động: Sự giảm vận động ở những nguời lớn tuổi là một yếu tố nguy cơ dẫn đến sự mất xương. Sự vận động của các cơ kích thích sự tạo xương và tăng khối lượng xương.
Thời gian: Tuổi càng cao mật độ xương càng giảm. Ở người già có sự mất cân bằng giữa sự tạo xương và huỷ xương, chức năng của các tế bào tạo xương bị suy giảm là một nguyên nhân dẫn tới tình trạng mất xương ở người già. Một nguyên nhân nữa dẫn tới sự mất xương ở người già là sự suy giảm hấp thu canxi ở ruột và sự giảm tái hấp thu canxi ở ống thận. Tham gia vào hấp thu canxi ở ruột có vai trò của tiền vitamin D, là một chất được tổng hợp từ ánh sáng mặt trời mà ở người già thời gian tiếp xúc với ánh sáng mặt trời thường giảm.
Người già rất dễ bị loãng xương
Tình trạng mãn kinh: Ở phụ nữ sự mất xương xuất hiện sớm hơn từ 15 – 20 năm so với nam giới do hậu quả của sự suy giảm chức năng buồng trứng một cách nhanh chóng sau mãn kinh. Người ta cũng thấy khối lượng xương thấp và tốc độ mất xương nhanh ở những phụ nữ bị cắt bỏ buồng trứng (mãn kinh do phẫu thuật).
Các bệnh lý gây loãng xương: Các bệnh cường giáp, suy giáp, cường cận giáp, cường tuyến thượng thận, đái tháo đường, cắt dạ dày ruột, rối loạn tiêu hoá kéo dài, suy thận, xơ gan, các bệnh khớp mạn tính…
Các yếu tố khác: Việc sử dụng một số thuốc như corticoid, thuốc lợi tiểu, thuốc chống đông kéo dài. Người ta cũng đề cập đến yếu tố di truyền, tình trạng sinh nở…
Bùi Việt Thắng (tổng hơp)
>> Bài sau: Phòng và điều trị loãng xương
