Bán hạ là vị thuốc Đông y có tác dụng giải độc cơ thể rất tốt. Ngày nay, bán hạ được dùng để bào chế sản phẩm Hoàng Tố Nữ.
Vị thuốc bán hạ
Bán hạ hay còn gọi là chóc, củ chóc, bán hạ ba thuỳ; tên khoa học là Typhonium trilobatum (L.) Schott, thuộc họ Ráy – Araceae.
Bán hạ là cây thảo cao 30-50cm, có thân củ gần hình cầu, đường kính đến 4cm. Lá hình mũi mác chia làm ba thuỳ hình trái xoan; cuống lá dài 25-30cm, phình thành bẹ. Cụm hoa là một bông mo, mo có phần ống thuôn dài 2,5cm, và phần phiến hình trái xoan thuôn nhọn, mặt ngoài màu lục, mặt trong màu đỏ bầm, rộng 5-6cm. Trục hoa màu hồng, mang nhiều hoa nhỏ, kéo dài thành một phần hình dùi, phần không sinh sản dài màu đỏ điều. Quả mọng hình trứng. Cây ra hoa đầu mùa hạ.
Bán hạ thường mọc hoang trên đất trũng ẩm mát, bờ ao, ven suối, ở vườn, ven đường đi, đặc biệt phong phú trên các vùng đất phù sa bãi sông; gặp nhiều ở vùng đồng bằng. Thu hái củ bán hạ từ tháng 7-12 rửa sạch, để nguyên, thái miếng mỏng, phơi khô hoặc chế thành Nam tinh. Trước hết ngâm lấy của bán hạ ngâm nước nóng một ngày đêm cho sạch nhựa, rồi ngâm với nước bồ kết một ngày đêm, với nước phèn chua một ngày đêm, sau đem nấu với gừng (dùng gừng sống 150g cho 1kg củ bán hạ). Gừng sống đem giã nát chế nước vào ngâm với củ bán hạ trong một buổi, lại đổ ngập nước, nấu trong 2 giờ, đem phơi sấy khô. Nếu còn ngứa, thì lại nấu với nước gừng lần nữa cho đến khi hết ngứa mới dùng.
Theo nghiên cứu của kho học thì thành phần hoá học trong củ bán hạ gồm có: ancaloit, ancol, chất cay, phytosterol, dầu béo, tinh bột, chất nhầy.
Còn theo y học cổ truyền thì bán hạ vị rất cay; có tác dụng giáng nghịch, chỉ ho, trừ đờm, chống nôn. Các thầy thuốc thường dùng bán hạ để trị các chứng bệnh ho do đàm thấp, biểu hiện ho có đờm nhiều, hoặc ho do viêm phế quản mạn tính; còn dùng khi vị khí thượng nghịch gây nôn. Ngoài ra, bán hạ có thể được dùng ngoài để giải độc. Liều dùng chung khoảng 4-12g/ngày dưới dạng thuốc sắc, thuốc tán, thuốc hoàn. Cần lưu ý, những người có chứng táo nhiệt không nên dùng, người có thai dùng thận trọng.
Bài thuốc hay từ bán hạ
Trị chứng đờm hàn, ho, tâm hồi hộp, khó ngủ: Bán hạ (chế) 8g; chỉ thực, trần bì, bạch linh, cam thảo mỗi vị 10g; trúc nhự 8g, dưới dạng thuốc sắc, ngày một thang.
Trị các chứng ho, nhiều đờm (hàn), ho lâu ngày hoặc khi vị khí xông lên vùng thượng tiêu, gây nôn lợm: Bán hạ (chế) 12g; trần bì, bạch phục linh mỗi vị 10g; cam thảo 8g, dưới dạng thuốc sắc để uống.
Trị chứng ho, nhiều đờm, thượng vị trướng tức, nôn mữa: Bán hạ (chế), trần bì, bạch phục linh mỗi vị 250g; cam thảo 75g. Đem 4 vị thuốc trên tán mịn, trộn với dịch sinh khương làm hoàn, mỗi ngày dùng 2 lần, mỗi lần 9 -15g.
Trị chứng ho đờm hoặc sốt kèm theo ho, miệng khát, khó thở: Bán hạ (chế) 6g, ma hoàng, tô tử, đình lịch tử mỗi vị 8g; xạ can, hạnh nhân mỗi vị 10g; sinh khương 4g; thạch cao 20g; đại táo 12g. Sắc uống ngày một thang, tới khi hết các triệu chứng.
Trị chứng ho, khó thở, hen suyễn lâu ngày: Bán hạ (chế), tô tử, hạnh nhân, mỗi vị 8g; trần bì, bạch linh, cam thảo mỗi vị 10g. Dùng dưới dạng thuốc sắc ngày một thang, hoặc bán hạ 12g, ma hoàng (bỏ rễ) chích mật ong 8g, bồ kết (bỏ hạt) sao vàng. Cả 3 vị đem tán thành bột mịn, mỗi lần uống 2-3g với nước ấm, ngày 2-3 lần. Uống đến khi các triệu chứng thuyên giảm.
Trị viêm phế quản mạn tính, khí suyễn, đờm nhiều: Bán hạ (chế) 15g; ma hoàng, bạch thược mỗi vị 10g; quế chi, tế tân, ngũ vị tử, can khương, sinh cam thảo mỗi vị 5g, dùng dưới dạng thuốc sắc, ngày một thang. Uống nhiều ngày tới khi các triệu chứng thuyên giảm, hoặc bán hạ (chế), tô tử mỗi vị 15g; trần bì, cam thảo mỗi vị 10g, dùng dưới dạng thuốc sắc, ngày một thang. Uống nhiều ngày tới khi các triệu chứng thuyên giảm.
Trị chứng hen suyễn lâu ngày, da xanh xao, thiếu máu: Bán hạ (chế) 8g; trần bì, phục linh, cam thảo mỗi vị 10g; đương quy, thục địa mỗi vị 12g, dưới dạng thuốc sắc, ngày một thang.
Trị bụng đầy trướng, buồn nôn: Bán hạ, trần bì, bạch linh, cam thảo, cùng với sinh khương mỗi vị 12g, sắc uống; hoặc bán hạ (chế) 40g, chỉ xác 28g, phèn phi 32g, sắc uống.
Hoàng Tố Nữ
Hoàng Tố Nữ được bào chế từ các thành phần thảo dược như: Bạch truật, đẳng sâm, bán hạ (chế), trần bì, khiếm thực, liên nhục, kim anh.
Hoàng Tố Nữ hỗ trợ điều trị bệnh khí hư bạch đới, hoàng đới ở phụ nữ do nguyên nhân nhiễm trùng, nấm âm đạo, trùng roi âm đạo, viêm niêm mạc cổ tử cung và tử cung, viêm phần phụ (ống dẫn trứng, dây chằng) hoặc do nguyên nhân rối loạn nội tiết, nhiều hoặc ít nội tiết tố Folliculin.
Xem thêm chi tiết và đặt mua sản phẩm Hoàng Tố Nữ tại đây.
Bùi Việt Thắng (tổng hợp)
