Củ mài dễ chế biến, dễ tiêu hóa và ngon miệng, có trong nhiều thực đơn bánh trái, món ăn. Ngoài ra, đây còn là vị thuốc được Đông y sử dụng từ lâu đời. Hiện nay, tinh chất của củ mài được sử dụng để bào chế ra thực phẩm chức năng Spacaps.
Củ mài – không chỉ để ăn
Củ mài hay còn gọi là củ chụp, khoai mài, hoài sơn có tên khoa học là Dioscorea persimilis Prain et Burill, họ củ nâu (Dioscoreaceae). Đây là loài dây leo quấn; thân nhẵn, hơi có góc cạnh, màu đỏ hồng, thường mang những củ nhỏ ở nách lá (dái mài). Rễ củ đơn độc hoặc từng đôi, ăn sâu vào đất đến hàng mét, hơi phình ở phía gốc, vỏ ngoài có màu nâu xám, thịt mềm màu trắng. Lá mọc so le hay mọc đối, hình tim, đôi khi hình mũi tên, không lông, dài 10cm, rộng 8cm, nhẵn, chóp nhọn, có 5-7 gân gốc. Cụm hoa đơn tính gồm các bông khúc khuỷu, dài 40cm, mang 20-40 hoa nhỏ màu vàng; hoa đực có 6 nhị. Quả nang có 3 cánh rộng 2cm. Hạt có cánh mào.
Hình dáng của cây củ mài
Cây thường mọc hoang ở các vùng rừng núi phía Bắc và miền Trung. Nhân dân vùng núi thường đào củ mài về cạo sạch vỏ, luộc, xào hoặc nấu canh ăn. Củ mài được trồng nhiều ở đồng bằng để làm dược liệu. Đào củ vào mùa hè – thu khi cây đã lụi, mang về rửa sạch, gọt vỏ cho vào lò xông lưu huỳnh 2 ngày đêm, sau đó phơi sấy cho đến khô.
Theo Đông y, củ mài vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ tỳ vị, ích tâm phế, bổ thận, chỉ tả lỵ. Thường dùng củ mài làm thuốc bổ ngũ tạng, mạnh gân xương, chữa suy nhược cơ thể, bệnh đường ruột, tiêu chảy, lỵ, tiêu khát; thận suy, mỏi lưng, chóng mặt, hoa mắt, ra mồ hôi trộm… Dùng dưới dạng thuốc sắc uống hoặc tán bột uống và phối hợp với các vị thuốc khác.
Còn theo y học hiện đại, thành phần hóa học trong củ mài gồm có: tinh bột, chất nhầy, glucose, protein, acid amin, saponin, cholin, sinh tố C… có tác dụng chống lão suy (chống di niệu, ngừa bạc tóc sớm, bổ thận, bổ tỳ), làm giảm đường huyết và tăng lực.
Củ mài sau khi được thu hái
Đặc biệt, củ mài có thể tổng hợp nên hợp chất pregnenolone cho cơ thể. Pregnenolone là tiền hormone steroid được tổng hợp bởi tuyến thượng thận, buồng trứng, tinh hoàn… đóng vai trò rất quan trọng trong cơ thể con người. Pregnenolone được coi là “cội nguồn” của nhiều hormone khác, đặc biệt là các hormone sinh dục. Trong cơ thể, pregnenolone chuyển hóa thành DHEA (dehydroepiandrosterone) và progesterone. DHEA sau đó sẽ chuyển hóa thành androstenedione, testosterone và estrogen. Do đó, một cơ chế mà pregnenolone có thể làm tăng hứng thú tình dục là sự chuyển hóa của nó thành các hormone sinh dục. Các nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy pregnenolone làm thay đổi nồng độ acetylcholine (và có lẽ cả dopamine). Acetylcholine liên quan đến sự dồn máu về các cơ quan sinh dục, và dopamine có tác dụng đáng kể lên ham muốn tình dục. Pregnenolone có nhiều tác dụng như tạo cảm giác dễ chịu, tăng cường nhận thức và sự tỉnh táo, tăng cường thị lực và cảm nhận âm thanh, cải thiện trí nhớ, và đặc biệt là tăng cường khả năng và hứng thú tình dục.
Một số bài thuốc sử dụng củ mài
Chữa suy nhược cơ thể sau viêm đại tràng, loét dạ dày, tá tràng, rối loạn tiêu hóa kéo dài: Củ mài 12g, bố chính sâm 16g, bạch truật 12g, biển đậu 12g, ý dĩ 12g, vỏ quýt 6g, hạt sen 12g, hạt cau 10g, nam mộc hương 6g. Sắc uống ngày 1 thang, chia làm 2 lần. Dùng 7-10 ngày.
Chữa chán ăn, khó tiêu do tỳ vị hư nhược: Củ mài 100g, khiếm thực 100g, xuyên tiêu 30g, gạo nếp 1.000g, đường trắng 30g. Gạo nếp ngâm một đêm, vo sạch, để khô, rang chín, tán bột. Củ mài, khiếm thực, xuyên tiêu đều sao qua, tán bột. Trộn đều hai thứ bột với nhau để sẵn. Mỗi lần ăn, lấy 30 – 60g pha với nước sôi và một ít đường trắng.
Chữa suy dinh dưỡng ở trẻ: Củ mài 20g, gạo 50g, biển đậu 10g, lòng đỏ trứng gà 1 cái, đường trắng 20g. Củ mài sấy khô; gạo, biển đậu đều xay thành bột; trứng gà luộc bóc lấy lòng đỏ, cho vào bột gạo dầm nát trộn đều. Tất cả cho vào nồi thêm 200ml nước đun trên lửa nhỏ. Khi cháo chín cho đường quấy đều, cháo sôi lại là được. Cho trẻ ăn ngày 1 lần, ăn liền 15 ngày.
Củ mài được chế biến thành nhiều món ăn ngon, bổ dưỡng
Chữa cơ thể suy nhược sau khi ốm: Củ mài 15g, vừng đen 120g, đường đỏ 20g, sữa bò 200g, đường phèn 100g, gạo tẻ 30g. Củ mài thái nhỏ; vừng và gạo rang chín vàng nghiền nhỏ rồi cho nước vào quấy đều, lọc lấy nước trộn với sữa bò, đường phèn, đun sôi cùng củ mài quấy chín. Ăn trong ngày.
Chữa tiêu chảy, hội chứng lỵ mạn tính, hư lao, khí huyết hư, chán ăn, khô miệng khát nước, táo bón: Củ mài 30g, gạo nếp 50g nấu thành cháo, thêm đường trắng, muối ăn tùy ý. Ăn nóng vào bửa sáng và tối. Có thể ăn quanh năm.
Nội tiết nữ Spacaps
Hiện nay, những tinh chất quý của củ mài được sử dụng trong nhiều loại dược phẩm và một trong số đó là thực phẩm chức năng nội tiết nữ Spacaps.
Nội tiết nữ Spacaps được bào chế từ các thành phần chính như: Pregnenolone từ củ mài thiên nhiên, isoflavone từ đậu nành, hà thủ ô, nhàu, đương quy, thổ phục linh…
Thực phẩm chức năng Spacap
Spacaps giúp tăng cường và khôi phục sự cân bằng hormone của cơ thể một cách tự nhiên, giúp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị khô âm đạo ở phụ nữ do suy giảm hormone sinh dục, đồng thời phòng ngừa lão hóa da, giảm nếp nhăn, vết nám, giúp da sáng mịn.
Xem thêm chi tiết và đặt mua thực phẩm chức năng Spacaps tại đây.
Bùi Việt Thắng (tổng hợp)
